2007-ci ilin I yarımili ərzində respublikanın xarici ticarətinin vəziyyəti

2007-ci il ərzində respublikanın xarici ticarətinin vəziyyəti

2007-ci il ərzində respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri tərəfindən 138 ölkə ilə aparılmış ticarət əməliyyatlarının həcmi 11766862,9 min ABŞ dolları olmuşdur. Bu müddət ərzində 6058299,4 min ABŞ dolları dəyərində 2454 adda mal ixrac, 5708563,5 min ABŞ dolları dəyərində 6755 adda mal isə idxal olunmuş, ixrac-idxal əməliyyatları üzrə müsbət saldo 349735,9 min ABŞ dolları təşkil etmişdir. O cümlədən,
- respublikaya 61399,5 min ABŞ dolları dəyərində 17005,8 ton əmtəə
dövlət, hökumət və beynəlxalq təşkilatların xəttilə təmənnasız kömək,
humanitar yük və texniki yardım kimi daxil olmuşdur.
2006-cı ilə nisbətən 2007-ci ildə ixrac əməliyyatlarının həcmi 4,93% (313863,3 min ABŞ dolları) azalmış, idxal əməliyyatlarının həcmi isə 8,39% (441859,1 min ABŞ dolları) artmışdır.

Müvəqqəti ixrac rejimində ölkəmizdən 262758,6 min ABŞ dolları dəyərində mal ixrac edilmiş, 368406,0 min ABŞ dolları dəyərində mal isə ölkəyə müvəqqəti idxal edilmişdir.
2007-ci il ərzində müxtəlif növ nəqliyyat vasitələrindən istifadə etməklə 20420,7 min ton yük daşınmışdır. Bu da keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 80,89% təşkil etmişdir. Bunlardan 11483,9 min ton ixrac, 8936,8 min ton isə idxal əməliyyatlarının payına düşur. İxrac əməliyyatlarında əsasən dəniz (730,0 min ton), dəmiryolu (3747,4 min ton), avtomobil (723,9 min ton), hava (3,7 min ton) və stasionar nəqletmə (boru kəməri) (6263,3 min ton) nəqliyyat vasitələrindən istifadə olunmuşdur. İdxal əməliyyatlarında dəniz (139,2 min ton), dəmiryolu (6965,7 min ton), avtomobil (1404,2 min ton), hava (28,0 min ton) və stasionar nəqletmə (boru kəməri) (336,1 min ton) nəqliyyat vasitələrinə üstünlük verilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, nəqliyyat vasitələrindən istifadənin vəziyyəti təhlil edilərkən daşınmaların yalnız yük gömrük bəyannamələri (YGB) əsasında rəsmiləşdirilməsi nəzərə alınıb.
Göstərilən müddət ərzində gömrük orqanlarında 224230 (əlavə vərəqlə birlikdə 298255) ədəd YGB rəsmiləşdirilmişdir. Bunlardan 44330 (əlavə vərəqlə birlikdə 50383) ədəd ixrac, 179900 (əlavə vərəqlə birlikdə 247872) ədəd idxal YGB-dir. 2007-ci ildə YGB-lərin ümumi sayı 2006-cı ilin müvafiq dövrünə nisbətən 115,99% təşkil etmiş və ya 30910 ədəd bəyannamə çox olmuşdur. O cümlədən, ixracda artım 2215 (105,26%) ədəd, idxalda isə artım 28695 (118,98%) ədəd YGB olmuşdur.

Tranzit olaraq Azərbaycan Respublikası ərazisindən 5992,4 min ton yük keçirilmişdir. Tranzit yüklər əsasən İtaliya (1712,0 min ton), İsveçrə (1623,1 min ton), Gürcüstan (1261,8 min ton), Tacikistan (435,1 min ton), Türkiyə (250,4 min ton), İran (196,1 min ton), Rusiya (161,0 min ton), Türkmənistan (145,1 min ton) və Qazaxıstan (90,8 min ton) dövlətlərinə göndərilmişdir. Azərbaycan Respublikası ərazisindən daşınan tranzit yükün miqdarı keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 91,76% olmuş və ya 538,1 min ton azalmışdır.
2007-ci il ərzində ixrac-idxal əməliyyatlarının həcminin aylar üzrə dəyişməsi aşağıdakı kimi olmuşdur:
- ixrac əməliyyatlarının həcminin yüksək həddi iyul ayında (866337,2 min ABŞ dolları), aşağı həddi isə fevral ayında (154404,5 min ABŞ dolları) olmuşdur;
- idxal əməliyyatlarının həcminin yüksək həddi dekabr ayında (699386,4 min ABŞ dolları), aşağı həddi isə mart ayında (356627,3 min ABŞ dolları) olmuşdur;
- dekabr ayında ixrac əməliyyatlarının həcmi noyabr ayı ilə müqayisədə 44971,8 min ABŞ dolları həcmində azalmış, idxal əməliyyatlarının həcmi isə 119654,0 min ABŞ dolları həcmində artmışdır.
- ixrac əməliyyatlarında orta aylıq artım 18248,5 min ABŞ dolları, idxal əməliyyatlarında isə 28170,6 min ABŞ dolları olmuşdur.
Fiziki şəxslər tərəfindən respublikaya gətirilən 191378,7 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə gömrük mədaxil orderləri (GMO) ilə rəsmiləşdirilmişdir. Keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən GMO ilə rəsmiləşdirilən yüklərin dəyəri 87,74% təşkil etmiş və ya 26749,0 min ABŞ dolları az olmuşdur.
İdxal-ixrac əməliyyatlarının saziş növləri üzrə təhlili göstərir ki, 2007-ci il ərzində 21, 41, 78 və 80 saziş növlərinə üstünlük verilib.

	İxracda	İdxalda
01 (milli valyuta ilə hesablaşma)	-0,04%	-0,25%
21 (SDV ilə hesablaşma)	-82,22%	-72,92%
23 (dövlət krediti üzrə hesablaşma)	-0,00%	-1,17%
41 (qapalı dövriyyəli valyuta)	-2,40%	-4,35%
78 (kompen.öhdəliklər hesabına)	-7,39%	-0,00%
80 (digərləri)	-7,95%	-21,28%

İxrac və idxalın strukturunda gömrük nəzarətindən keçən əsas əmtəələrin payı (%-lə) aşağıdakı kimidir (2006-cı ilə nisbətən müqayisə statistik dəyərə görə aparılmışdır):
İxracda: xam neft - 53,05% (2006-cı ilin ixracına nisbətən 83,52%), neft məhsulları - 27,55% (110,85%), meyvə-tərəvəz - 2,70% (123,91%), kimya sənayesi məhsulları - 1,54% (48,20%), alüminium və ondan hazırlanan məmulatlar - 1,51% (128,58%), bitki və heyvan mənşəli yağlar - 1,37% (130,90%), qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar - 1,27% (117,38%), pambıq - 0,52% (80,40%), alkoqollu və alkoqolsuz içkilər - 0,35% (110,20%), tütün və tütün məmulatları - 0,12% (37,43%) təşkil edir. Qalan əmtəələrin payına 10,02% düşür.
İdxalda: maşın və elektrik aparatları, avadanlıqlar, elektrotexniki avadanlıqlar və onların ehtiyat hissələri - 30,22% (2006-cı ilin idxalına nisbətən 111,56%), nəqliyyat vasitələri və onların hissələri - 15,45% (100,50%), ərzaq məhsulları - 12,46% (158,97%), qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar - 10,77% (117,15%), əczaçılıq məhsulları - 1,60% (189,02%), oduncaq və ondan hazırlanan məmulatlar - 1,26% (135,37%), neft qazı və digər qazaoxşar karbohidrogenlər - 0,91% (11,19%), xalq istehlakı malları - 0,90% (91,09%), mebel - 0,60% (138,75%) təşkil edir. Qalan əmtəələrin payına 25,84% düşür.
İxracın strukturunda əsas yer tutan əmtəələrin miqdarı və dəyəri aşağıdakı kimidir:

	Miqdarı	Dəyəri (min ABŞ dolları)	2006-cı ilə netto çəki nisb.%-lə
1) Neft (xam) 1.1) Boru kəməri ilə 01.01.2008-ci ilə qədər gedən xam neft (sayğac göstəricilərinə əsasən)	6313658,2 t	3214193,7
-Şimal boru kəməri ilə	2083431,0 t
-Bakı-Tbilisi-Ceyhan	27509529,5 t
1.2) Dəmiryolu nəqliyyatı 01.01.2008-ci ilə qədər yola salınan xam neft(şərti YGB)	4457933,9 t
2) Neft emal məhsulları	3118753,4 t	1668889,6
o cümlədən, saziş növləri üzrə:
- sərbəst dönərli valyuta ilə	3070796,5 t	1644607,3
- digərləri	47956,8 t	24282,3
2.1) 01.01.2008-ci ilə qədər şərti bəyannamə ilə yola salın. rəsmiləşdirilməmiş neft məhsulları	86773,5 t
3) Bitki və heyvan mənş.yağ	62485,0 t	82953,9	119,4 %
4) Spirtli içkilər	14660402,8 L	20702,4	102,8 %
5)Tütün	3891,6 t	3392,6	70,4%
6) Tütün məmulatı	648171,6 min.əd	4043,6	24,5 %
7) Qara metallar	100901,2 t	44743,9	110,6 %
8) Alüminium	41933,6 t	91704,1	128,1 %
9) Çay	5988,3 t	18400,3	93,2 %
10) Pambıq mahlıcı	34629,9 t	31483,6	76,3 %
11) Elektrik enerjisi	443,3 mln kvt/s	9666,6

İdxalın strukturunda əsas yer tutan əmtəələrin miqdarı və dəyəri aşağıdakı kimidir:

	Miqdarı	Dəyəri (min ABŞ dolları)	2006-cı ilə netto çəki nisb.%-lə
1) Ət və ət məhsulları	25787,0 t	17373,7	121,7 %
- humanitar yardım	40,0 t	555,9
2) Buğda	1420726,6 t	296949,8	138,8%
3) Un	2224,3 t	785,2	61,7%
- humanitar yardım	131,3 t	76,4
4) Şəkər	321514,1 t	105634,3	139,8%
- humanitar yardım	163,3 t	83,3
5) Yağ	93523,6 t	59412,6	109,2%
- kərə yağı	9009,9 t	10819,3
- bitki və heyvan mən.yağ	84513,7 t	48593,3
- humanitar yardım	418,1 t	594,2
6) Çay	8137,0 t	15004,8	119,3%
7) Spirt	1438285,4L	1422,6	175,1%
8) Spirtli içkilər	13538568,0 L	16185,4	127,3 %
9)Tütün	4160,0 t	6344,8	92,5%
10) Tütün məmulatı	11261285,2 min. əd.	167451,1	168,4 %
11) Qara metallar	497284,1 t	120059,9	136,5 %
12) Minik avtomobilləri
-YGB əsasında	34072 əd.	278972,8	113,7%
-GMO əsasında	36891 əd.	177191,1
13) Neft məhsulları	77941,0 t	63617,3
14) Elektrik enerjisi	773,7 mln. kvt/s	23409,0
15) Neft qazı və digər qazaoxşar karbohidrogenlər	470118,3 min kub.m	52086,7

Xam neft əsasən Dövlət Neft Şirkətinin Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi (5337192,2 ton (84,53%)), Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (976466,0 ton (15,47%)) tərəfindən ixrac edilmişdir. Neft məhsullarının ixracında Dövlət Neft Şirkətinin Marketinq və İqtisadi Əməliyyatlar İdarəsi (2845623,5 ton (91,24%)), "Az Trans Reil" MMC (47936,6 ton (1,54%)), "Sumqayıt Aşqarlar" ASC (29732,3 ton (0,95%)) və "Azeri Star" MMC (28952,2 ton (0,93%)) üstünlük təşkil edir.
Respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri xarici ölkələrə (MDB-dən başqa) 4955845,4 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi ixraca nisbətən 81,80%) çıxarmışlar, o cümlədən, 4513843,3 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyuta ilə (ixraca nisbətən 91,08%), 357167,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə kompensasiyalı öhdəliklər hesabına (ixraca nisbətən 7,21 %) və 82925,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlər hesabına (ixraca nisbətən 1,67%) çıxarılmışdır.
Eyni zamanda respublikaya xarici ölkələrdən (MDB-dən başqa) 3807219,3 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi idxala nisbətən 66,69%) gətirilmişdir. Onlardan 2613569,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyutaya (idxala nisbətən 68,65%) və 1116889,4 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlər hesabına (ixraca nisbətən 29,34 %) gətirilmişdir.
Xarici ölkələr (MDB-dən başqa) üzrə müsbət saldo 1148626,1 min ABŞ dolları təşkil edir.
Respublikadan xarici ölkələrə (MDB-dən başqa) əsasən mineral yanacaq, neft və onların emal məhsulları, bitumlu minerallar (ixraca nisbətən 93,09%); alüminium və alüminium məmulatları (1,82%); polimer materiallar və onlardan hazırlanan məmulatlar (1,06%); qara metallar (0,87%); meyvə (0,68%) ixrac edilmişdir.
Xarici ölkələrdən (MDB-dən başqa) həmin müddətdə respublikaya əsasən avadanlıqlar və mexaniki qurğular (idxala nisbətən 27,97%); quru nəqliyyat vasitələri (12,12%); elektrik maşınları və avadanlıqları, onların hissələri (10,35%); qara metallardan məmulatlar (9,86%); optik, fotoqrafiya, kinematoqrafiya, ölçmə, nəzarət, ən dəqiq tibbi və ya cərrahi cihaz və aparatlar; onların hissələri və ləvazimatları (4,30%) idxal edilmişdir.

Respublikanın rezident və qeyri-rezidentləri MDB ölkələrinə 1102454,1 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi ixraca nisbətən 18,20%) çıxarmışlar, o cümlədən, 467417,0 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyuta ilə (ixraca nisbətən 42,40%), 398918,5 min ABŞ dolları dəyərində digər sazişlərlə (ixraca nisbətən 36,18%) və 145253,6 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə qapalı valyutaya hesablaşmalar ilə (ixraca nisbətən 13,18%) çıxarılmışdır.
Eyni zamanda respublikaya MDB ölkələrindən 1901344,2 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə (ümumi idxala nisbətən 33,31%) gətirilmişdir. Onlardan 1549367,2 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə sərbəst dönərli valyutaya (idxala nisbətən 81,49%), 239099,5 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə qapalı valyutaya hesablaşmalar ilə (idxala nisbətən 12,58 %) və 97692,7 min ABŞ dolları dəyərində əmtəə digər sazişlərlə (idxala nisbətən 5,14%) gətirilmişdir.
MDB ölkələri üzrə mənfi saldo 798890,2 min ABŞ dolları təşkil edir.
Respublikadan MDB ölkələrinə əsasən mineral yanacaq, neft və onların emal məhsulları, bitumlu minerallar (ixraca nisbətən 28,85%); şəkər və şəkərdən hazırlanan qənnadı məmulatı (13,52%); gəmilər, qayıqlar və digər üzən vasitələr (8,45%); meyvə (8,25%); heyvan və ya bitki mənşəli piylər və yağlar (7,51%) ixrac edilmişdir.
MDB ölkələrindən respublikaya təhlil olunan müddət ərzində dənli bitkilər (idxala nisbətən 16,11%); quru nəqliyyat vasitələri (10,62%); avadanlıqlar və mexaniki qurğular (8,54%); qara metallardan məmulatlar (6,27%); elektrik maşınları və avadanlıqları, onların hissələri (5,45%) idxal edilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının ixrac və idxalında xüsusi çəkisi böyük olan ölkələrdən aşağıdakıları göstərmək olar.

İxracda

İdxalda

Ölkənin adı	Dəyəri (min ABŞ dol.)	Ümumi ixraca nisb.%-lə
Türkiyə	1056322,96	17,44
İtaliya	940928,55	15,53
Rusiya	527052,32	8,70
İran	434731,09	7,18
İndoneziya	390292,68	6,44
İsrail	369845,76	6,10
Gürcüstan	343771,24	5,67
Fransa	258842,72	4,27
ABŞ	228196,15	3,77
Hindistan	144947,94	2,39

Ölkənin adı	Dəyəri (min ABŞ dol.)	Ümumi idxala nisb.%-lə
Rusiya	1001982,29	17,55
Türkiyə	624462,88	10,94
Almaniya	470852,58	8,25
Ukrayna	465530,50	8,15
B.Britaniya	410896,74	7,20
Yaponiya	294954,60	5,17
Çin	278790,86	4,88
ABŞ	268388,73	4,70
Qazaxıstan	222294,16	3,89
Finlandiya	151485,16	2,65

Qeyd etmək lazımdır ki, hesabat dövründə xarici ticarətlə 14180 hüquqi və fiziki şəxs məşğul olmuşdur. Bunlardan 4020-si hüquqi, 10160-ı isə fiziki şəxslərdir. İxrac əməliyyatlarında dövlət sektorunun payı 4698696,7 min ABŞ dolları (77,56%), özəl sektorun 1231442,8 min ABŞ dolları (20,33%), fiziki şəxslərin payı isə 128159,9 min ABŞ dolları (2,12%) olmuşdur. İdxal əməliyyatlarında dövlət sektorunun payı 1426676,7 min ABŞ dolları (24,99%), özəl sektorun payı 3943327,6 min ABŞ dolları (69,08%), fiziki şəxslərin payı isə 338559,2 min ABŞ dolları (5,93%) olmuşdur.
Yuxarıda göstərilən bütün göstəricilər cari valyuta məzənnəsi əsasında hesablanmışdır.

DGK Statistika və İnformasiya Texnologiyaları Baş İdarəsi